Những mảnh tư duy, nghĩ đâu viết đó, chẳng dám thuyết phục ai.

  LTD

HỢP

Trên đời này việc hay dở, thành bại có rất nhiều nguyên nhân nhưng qui lại chỉ có một chữ: hợp.

Người ta hay nói thiên thời-địa lợi-nhân hòa, hợp thời thế, hợp hoàn cảnh, hợp lòng người là thuận, là suôn sẻ.

Một cỗ máy có nhiều bánh răng, một tổ chức có nhiều thành viên, xấu tốt thế nào chưa biết nhưng đương nhiên chúng phải hợp nhau mới hoạt động được.

Người thích ăn thịt chó mắm tôm thì thương người không biết thưởng thức, “sống trên đời ăn miếng dồi chó …”; người sợ món đó thì bảo trên đời này không còn thứ gì khủng khiếp bằng. Có gì to tát đâu, chỉ là hợp khẩu vị người này không hợp khẩu vị người kia mà thôi.

Tay đấm thép Mike Tyson có thể bị một chú bé lên mười hạ gục nếu anh ta chọn môn đấu không hợp, nghĩa là không chọn quyền Anh mà chọn…cờ vua.

Không thể bảo một công chức yếu kém khi đặt anh ta sai chỗ, không hợp sở trường hay năng lực. Một hạt giống tốt còn cần môi trường, cần hợp đất đai thung thổ, huống hồ con người.

 Quan hệ giữa hai người xấu đi, tất nhiên ai đó hoặc cả hai người đều có lỗi, nhưng cũng chỉ bắt nguồn từ sự không hợp (cá tính, thói quen, lối sống…) mà thôi. 

Đâu có phải những gì tốt đẹp đều hợp nhau?

Cách giải quyết xung khắc giữa hai sự vật đôi khi rất đơn giản: Tách chúng ra hoặc để chúng xuất hiện lệch pha.

Cuộc sống vốn phức tạp, làm điều ấy không phải bao giờ cũng dễ dàng, nhưng không phải bao giờ cũng quá khó.

.

BỆNH

Bệnh là sự quá ngưỡng.

Bàn tay có một cái mụn nhỏ là bình thường, có vài chục cái mụn là ghẻ. Ho một tiếng là thường, nhưng ho liên tục nhiều ngày là ho…gà. Vay mượn của bạn quên không trả, một lần thì cũng chưa đến nỗi nào, nhưng nhiều lần như thế thì chắc chắn là bệnh, bệnh này là anh em con chú con bác ruột của thói ăn cắp vặt.

Suy ra, ngay cả những tính tốt như lịch sự, khiêm nhường, ân cần v.v. nếu đúng lúc, đúng chỗ và vừa phải (tức đừng quá ngưỡng) thì đẹp không gì bằng, nhưng quá đi thì là “diễn”, là không thật và có thể còn làm người ta…ghê ghê.

Triết gia nói “hoành tráng” hơn: lượng biến sinh chất biến (sự biến đổi về lượng dẫn đến sự biến đổi về chất.) Nôm na là: cái gì nhiều quá thì nó sẽ thành ra cái khác.

Các cụ có câu: mù quá ra mưa.

Chân lý giản dị

Nhiều sự vật phức tạp thật sự. Nhưng nhiều khi việc đơn giản nhưng người ta cứ nghĩ cho phức tạp hoặc tư duy lẽ ra bắt đầu từ sự đơn giản lại cứ thích phức tạp hóa.

Kể một đối thoại vui:

-Đố cậu biết bàn chải đánh răng đã qua sử dụng thường được dùng làm gì không?

-Không biết, cậu nói đi.

-Để đánh răng.

*

-Tối qua ở rạp chiếu phim, khán giả đùng đùng bỏ về.

-Thế à? Sao vậy?

-Hết phim.

Một chuyện khác. Một tờ báo nước ngoài đưa tin: Có một bạn đọc hỏi: Tại sao một chậu nước đầy, thả một hòn đá vào thì tràn mà thả một cá sống cùng thể tích vào thì không tràn. Tòa báo hỏi các nhà khoa học. Nhiều vị trả lời và từ đó dấy lên cuộc thảo luận rất sâu về học thuật, nhiều cuộc hội thảo khoa học được tổ chức, nhiều định lý, nguyên lý toán học vật lý được đưa ra để chứng minh. Cuộc tranh luận chỉ chấm dứt khi có một anh chàng “ít học, ít chữ” thử đi thử lại nhiều lần thấy thả cá vào, nước vẫn tràn y như khi thả hòn đá vào(!)

Thống kê

Thống kê rất quan trọng trong việc điều hành hệ thống hoặc cả xã hội, người ta thường hay nói: “những con số biết nói” tức là con số nói lên điều gì đó, thí dụ mỗi giây có bao nhiêu người chết vì ung thư, vì tai nạn…,mỗi giây có bao nhiêu trẻ em sinh ra đời v.v.

Có những thống kê bịa ra cho vui, thí dụ: ở Việt nam có đến 99% những người ung thư đã từng ăn rau muống. Ai non vía thì nghĩ ngay ăn rau muống dễ bị ung thư. Thực ra 99,9% người Việt nam ăn rau muống cho nên điều thống kê kia chẳng khác gì nếu nói: Ở Việt nam 99% số người ung thư là… người Việt nam.

Ở nước ngoài, có lần cơ quan giao thông dựa trên cơ sở số liệu thống kê rằng va quệt xe hơi do nữ gây ra thấp hơn so với nam để kết luận: nữ lái xe cẩn thận hơn nam. Kết luận này bị báo chí phê: Có tính đến sự thực rằng số nữ lái xe ít hơn nam không?

Không ít thống kê trong các báo cáo gửi cấp trên hoặc tung ra trước dư luận là có những toan tính nào đó.

Hoa

Vẻ đẹp của hoa không chỉ ở hương thơm và màu sắc, mà còn ở sự mong manh…chóng tàn.

Cái đẹp của hoa muôn màu muôn vẻ, tâm hồn của hoa lại phong phú vô cùng: thắm thiết, nồng nàn hoa nhài, hoa lan; cao sang, thanh nhã hoa sen, hoa mộc; gần gũi hoa lúa, hoa cau, xa vời dạ hương, thiên lý; dữ dội hoa sữa, dịu dàng hoa hồng, chất phác hoa sim…Và nó càng phong phú vì đó là cảm nhận của từng người và mỗi người lại có cảm nhận khác nhau trong từng hoàn cảnh. Cảm nhận về hương ngọc lan của một cô gái khi đang tràn trề hạnh phúc, và khi người yêu không còn nữa chắc chẳng giống nhau.

Hoa lụa, hoa ni lông không phải hoa, chúng là đồ mỹ nghệ được làm giống hình thù của hoa, cũng như bức tượng không phải là người vậy. Nếu cứ gọi chúng là hoa thì đó là thứ hoa… chết ngay khi vừa “nở”.

Một triết gia nói: tuổi thọ con người không đo bằng năm tháng mà đo bằng những gì để lại cho đời.

Nếu vậy thì đời hoa chẳng hề ngắn ngủi.

Giọt sương

Lúc được ánh nắng ban mai chiếu rọi là lúc giọt sương đẹp nhất, nó long lanh như hạt ngọc.

Và trong ánh nắng ban mai rực rỡ ấy, nó “chết” nhanh nhất.

Ở đâu đó trong cuộc sống cũng có cái gì đó tương tự.

Dối trá

Một nhà báo lão thành, loại đầu bảng, đã có thời là tổng biên tập tờ báo có tiếng, trong một lần được phỏng vấn, trả lời câu hỏi: cái gì quan trọng nhất của người làm báo? Ông nói: đó là sự trung thực.

Nghe ông nói vậy, niềm tin của tôi đối với ông vốn ít ỏi, đến lúc đó mất sạch.

Nhà báo khác nói vậy còn có thể nghe được, nhưng với ông, một chính khách lão luyện thì khó tin. Làm chính trị mà lấy trung thực làm đầu ư? Hay là ông cố ý lẫn lộn trung thành với trung thực. Làm chính trị, trung thành quan trọng hơn trung thực.

Tôi e ông đã dối trá khi nói đến trung thực. 

Nghệ sĩ

Đối với nghệ sĩ, quan trọng nhất là tác phẩm để lại cho đời: những bức tranh, bản nhạc, bài  hát, giọng ca, điệu múa, những vai diễn, những áng thơ văn v.v.

Vì vậy nghệ sĩ sống chỉn chu hay phóng túng, ăn mặc gọn gàng hay luộm thuộm, mày râu nhẵn nhụi hay đầu bù tóc rối, đâu có quan trọng.

Nhưng có người lại chăm chút “nâng cao” cái nhếch nhác, cái huênh hoang, còn tác phẩm thì ở đâu đó, không ai biết.

Có nghệ sĩ lại chăm chút “nâng cao” cái…ghế, có đôi ba tác phẩm đều là loại “hàng mẫu không bán”, chỉ để thỉnh thoảng lau bụi, tựa như ấm nhôm ở cửa hàng mậu dịch thời bao cấp.

Tôi có dịp hàn huyên với một nhạc sĩ nổi tiếng (không phải nổi tiếng vì âm nhạc mà vì chức danh). Ông chê Văn Cao, Trịnh công Sơn không được học hành âm nhạc đến nơi đến chốn…

Thì ra “không được học hành âm nhạc đến nơi đến chốn” mà ra được tác phẩm để đời (với số lượng lớn) không danh giá, không đáng trọng bằng người “học hành đến nơi đến chốn” mà không ra được tác phẩm gì!

Khôn ngoan

Không hiểu tại sao người ta không có thiện cảm lắm với người khôn ngoan, nhất là với người quá khôn ngoan mặc dù cái khôn của người ta không làm thiệt ai. Ai dại thì lại bị cười hoặc “được” thương hại. Cuộc đời nghĩ cũng oái oăm.

Một triết gia tàu nói: người ta sống đôi lúc nên ngớ ngẩn một chút.

Lỗ Tấn nói đại ý: Ở Trung quốc khôn chết, dại cũng chết, muốn sống phải biết khôn biết dại cho đúng lúc đúng chỗ.

Đông chu liệt quốc có chuyện mưu sĩ xui dại bị vua chém vì “nó làm rối ý ta”, mưu sĩ khác xui khôn cũng bị chém vì “nó quá hiểu ta”.

Lại nghĩ, còn lâu mới chế tạo được robot tư duy như người thật. Có thể chế tạo được robot thông minh, chính xác như toán học, nhưng liệu có chế tạo được loại robot “đôi lúc ngớ ngẩn một chút” và “biết khôn biết dại cho đúng lúc đúng chỗ” hay không?

Các cụ bảo: “Khôn cho người ta ngại, dại cho người ta thương, ẩm ẩm ương ương cho người ta ghét.”

Biết đâu cái anh “ẩm ẩm ương ương” là anh khôn nhất?

Ích kỷ

Ích kỷ hại nhân thì dở, nhưng ích kỷ thì có gì dở? Ai chẳng nghĩ sao cho mình được thuận lợi nhất. Đông mặc ấm, hè mặc mát, ăn thì chọn cửa hàng sạch sẽ nấu ngon, đi đường thì chọn đường ngắn và dễ đi, chọn sách hay để đọc, chọn bạn để chơi, chọn việc làm dễ chịu lương cao v.v.

Khổng tử nói: con người ta không vì mình thì trời không dung đất không tha (nhân bất vị kỷ thiên tru địa diệt).

Ích kỷ là: Ích cho mình, có thế thôi. Nhưng người ta hay ghép với chuyện hại người.

Một nhà tâm lý cho rằng một người cho tiền một kẻ hành khất thì cũng là vì mình, anh ta không cho không đâu, anh ta bỏ tiền ra mua lại sự thanh thản và sự tự bằng lòng cho mình. Người làm từ thiện cũng vậy, người nghèo, cơ nhỡ được giúp và cám ơn là hợp lẽ nhưng người làm từ thiện cũng được về tinh thần, nói chung họ không nghĩ được tiếng tăm đâu, có nhiều người còn giấu tên, họ cần thanh thản và tự bằng lòng với mình.

 Họ cũng ích kỷ một chút đấy chứ, nhưng lại ích cho đời nhiều hơn.

Kiêu ngạo

Hồi tôi là sinh viên, học ở Trung quốc, thỉnh thoảng được nghe thầy hiệu trưởng nói chuyện trước toàn trường. Ông là một sĩ quan chuyển ngành, một ông già hiền lành, phúc hậu. Có lần ông nói đại ý: Kiêu ngạo là dở, nó làm bạn bè xa lánh, dễ sinh tính tự mãn, khó tiến bộ. Đó là cái thiệt của người kiêu ngạo nhưng các bạn đừng quá để tâm phê phán thói kiêu ngạo của người khác mà hãy để tâm học cho tốt, cho giỏi để có cái mà kiêu ngạo như người ta.

Câu nói đó đã qua nửa thế kỷ vẫn làm tôi phải suy nghĩ.

Vậy là có cái để mà kiêu ngạo nhưng không kiêu ngạo mới hay, chứ mình chẳng bằng người ta nhưng lại cứ ấm ức vì người ta kiêu ngạo thì…yếu quá.

Cứ nói mà chẳng biết mình đang nói gì

TV thỉnh thoảng lại leo lẻo: Anh X về ngay để giải quyết li hôn với chị Y, nếu trong một tháng anh không về thì tòa sẽ giải quyết theo luật định.

Vậy nếu anh ta có về thì giải quyết theo gì?

Khi thiên tai ập đến, lãnh đạo ra chỉ thị tạm ngừng những cuộc họp chưa thật cần thiết…Vậy có nghĩa là, nếu không có thiên tai thì lại họp những cuộc họp chưa thật cần thiết! Và cũng có nghĩa là hết thiên tai sẽ có…nhân tai.

Chuyện cười Mỹ:

Một anh chàng tán tỉnh và thề thốt:

-Nếu anh không lấy được em thì anh thề sẽ không yêu ai nữa cả.

Cô gái hỏi:

-Thế nếu lấy được em rồi thì sao?

Chuyện “nghiêm túc” của ta mang sang Mỹ là thành chuyện cười.

Tình yêu

Cuốn sách “Trịnh Công Sơn-một người thơ ca-Một cõi đi về” (NXB Âm nhạc 2001) giới thiệu về người nhạc sĩ tài hoa này. Trong chương 2 (Phác thảo chân dung tôi), ông Sơn viết:

“…Có một người đàn bà, qua nhiều lá thư, có nhã ý tặng tôi trái tim. Hãy cứ cho đi và đừng đòi hỏi gì cả. Tôi đã nghĩ như thế.”

Hãy cứ cho đi và đừng đòi hỏi gì cả. Nhạc sĩ đã rất tinh tế và …cảnh giác. Họ ra rả nói yêu (câu hát thường nghe: “em sẽ yêu anh trọn đời” thậm chí “em sẽ yêu anh ngàn đời”!)

Nhưng cái lý của họ buồn cười lắm: Em đã yêu thì anh phải yêu lại, cứ như bắt vay rồi bắt trả (!).

Và nếu người ta không “vay” thì…thù.

“Nhẫn”

Có người thích chữ “nhẫn” viết bằng chữ Hán treo trong nhà. Họ say sưa giải thích: chữ nhẫn có chữ đao (là dao) đặt trên chữ tâm (là tim). Con dao đặt trên trái tim vẫn nhịn. Chao ôi hay quá, thâm thúy quá!

Tôi cứ có cảm giác thế nào ấy. Nhịn thì cứ nhịn, tại sao phải treo lên tường để tự nhủ mình là phải nhịn và còn cho mọi người biết là tôi đang nhịn. Tội quá.

Hai người cãi nhau to một hồi, nói “Tao nhịn lắm rồi đấy!” thế là sắp choảng nhau.

Hình như khi phải nói đến nhịn là…không thích nhịn nữa rồi.

Nhà thơ Anh Robert Browning (1812-1889) nói: “Tha thứ là tốt, quên đi còn tốt hơn”.

Treo “nhẫn” lên tường để làm gì! cứ như đang lên gân!

Nếu vẫn cứ khoái treo thì treo Phúc, Lộc, Thọ có vẻ… đỡ mỏi hơn.

Văn hóa Trung hoa

Nền văn hóa bất kỳ của cộng đồng nào dân tộc đều đáng trân trọng vì nó được sàng lọc vô tư qua lịch sử hàng trăm năm.

Nền Văn hóa Trung hoa là một trong những nền văn hóa vĩ đại nhất của nhân loại.

Nhưng có những người mê mẩn cho rằng Tàu cái gì cũng tốt, uyên thâm, có Khổng, Lão, Mạnh, Trang và nhiều tử nọ tử kia. Những tấm gương đạo đức, hiếu thảo, tình nghĩa nhất thiên hạ.

Nhưng đừng quên những “tấm gương” đểu giả cũng nhất thiên hạ. Hãy đọc Trụ vương, Lã hậu, Từ Hy, hãy đọc Đông chu liệt quốc, Tư mã Thiên, hãy nghĩ đến những nạn nhân Lưu thiếu Kỳ, Bành Đức Hoài và 30 triệu con người (những con người trung thành với chế độ)  chết tức tưởi trong cách mạnh văn hóa, mấy triệu cái đầu lâu ở Campuchia. Trong cuộc nội chiến với Tưởng, chỉ có một tướng hy sinh là tướng Diệp Đĩnh, còn trong cuộc nội chiến không bom đạn thì 16 nguyên soái bị rụng trong một năm trời.

Quốc gia, con người đâu cũng thế thôi, có lắm điều hay có nhiều điều dở.

Sùng bái mù quáng là nô lệ, bắt chước mọi thứ là dại dột.

Tờ giấy

Tờ giấy (có đóng dấu) làm nên quyền lực, quyền lực làm nên tiền bạc, tiền bạc lại làm ra những tờ giấy khác tương tự. Tờ giấy có thể tạo ra quyền lực chứ làm sao nâng được kiến thức, văn hóa và nhân cách. Vậy mà có người vừa lên chức đã sa sả dạy bảo, mắng mỏ bất kỳ ai, kể cả thầy cũ của mình về mọi việc.

Nhiều khi có được tờ giấy, kiến thức lại cùn đi, sự vô học trong ứng xử và nhân cách méo mó lộ ra.

Đạo diễn Doãn hoàng Giang nói đại ý: Một anh không có tiền ra đường nhặt được cục tiền thành người có tiền, nhưng anh không có văn hóa chẳng bao giờ nhặt được “cục văn hóa” để trở thành người có văn hóa.

Cũng thế, tôi nghĩ chẳng tờ giấy nào có thể làm một người dốt nát trở thành người thông tuệ.

Janos Kádár, một người từng là nhà lãnh đạo cao nhất Hungari, người nổi tiếng về tác phong giản dị, chân thành. Khi được hỏi về điều ấy, ông trả lời: “Quyền lực luôn luôn thách thức nhân cách.” Hiểu nôm na là nhân cách của anh còn trụ nổi trước quyền hạn của anh không, nó đổ gục hay là co cẳng chạy biến.

Cũng chuyện tờ giấy, một thương gia Mỹ nói với các quan chức Việt nam: chúng tôi cũng có nhiều tỷ phú, nhưng họ chỉ có hai cách để giàu, một là được kế thừa, hai là lao động, không như ở Việt nam có được một tờ giấy là thành tỷ phú.

Không có gì tồn tại mà vô lý

Một điều bịa ra, vẽ ra, tưởng tượng ra, hư cấu ra có thể hợp lý hoặc vô lý. Nhưng không bao giờ nên nói một sự thật đang tồn tại là vô lý. Cho dù nó đẹp đẽ hay chướng tai gai mắt đến đâu vẫn có lý. Cái lý của nó được khẳng định bằng chính sự tồn tại của nó. Nếu không có lý nó đã không tồn tại. Không tìm được cái lý của nó mà kết luận nó vô lý thì cạn nghĩ quá. Thấy một cái cột sắt nảy mầm xanh, bảo là vô lý ư? biết đâu có hạt cỏ bay theo gió mắc vào lỗ nhỏ và nảy mầm?

Lương tháng dăm bảy triệu mà mua được mấy biệt thự, vài trang trại là vô lý ư?

Bát mì năm chục ngàn; lon bia ba chục ngàn; cán bộ thanh tra cấp trung ương, đảng viên bốn tốt liên tục nhiều năm mà vào tù; sai ít thì bị phạt, sai nhiều thì được đề bạt … đều là vô lý cả hay sao?

Không có lý thì làm sao tồn tại được!

Không có chủ trương đúng mà thực hiện sai

   Không có chuyện chủ trương đúng thực hiện sai. Ra chủ trương trong hoàn cảnh điều kiện con người (năng lực, phẩm chất của người thực hiên…) và điều kiện vật chất (kinh phí, thiết bị…) không đầy đủ thì là chủ trương sai, sai ngay từ chủ trương, không thể gọi là chủ trương đúng được. Cùng lắm mới là ý tưởng tốt mà thôi.

Một chủ trương chỉ đúng khi nó được đưa ra đúng lúc, đúng chỗ, đúng hoàn cảnh, đủ điều kiện chủ quan và khách quan để thực hiện được.

Không có lãnh đạo dốt

Không có lãnh đạo dốt, bởi vì:

-Nếu giỏi mà làm lãnh đạo được thì tất nhiên…giỏi (tức là không dốt)

-Nếu dốt mà làm lãnh đạo được thì…càng giỏi. Chắc bạn không thể làm một việc mà bạn chẳng hiểu gì. Vậy mà họ làm được đấy. Không giỏi à?

Họ có thể dốt một vài thứ nhưng giỏi một vài thứ khác. Vấn đề là họ giỏi thứ cần giỏi để làm lãnh đạo, trong khi những người khác giỏi thứ cần giỏi để làm người thừa hành.

Không có chuyện lãnh đạo có đức nhưng không có tài

Không thể nói một người lãnh đạo nào đó không có tài năng nhưng có đức độ. Không có tài (chính bản thân người đó biết rõ nhất) mà còn ngồi đó ăn lương hưởng lộc đích thị là vô đạo đức. Từ chối ngay từ đầu hoặc từ chức là có đạo đức. Tóm lại không tồn tại một người lãnh đạo không có tài mà mà có đức!

Có người bảo chỉ có đức mà không có tài thì là ông bụt.

Không đúng! Ông bụt chỉ ngồi đó không biết làm gì nhưng ông cũng không ăn gì của dân!

Tốt!

Một ông quan phụ mẫu đến nhà một thần dân của mình, ông nhìn bức ảnh trên bàn thờ và hỏi:

-Ảnh ai đây?

-Dạ, báo cáo anh, bố tôi ạ.

-Thế thì tốt. Thờ ai đây?

-Dạ, báo cáo anh, thờ bố tôi ạ

-Thế thì tốt. Cụ vẫn khoẻ chứ?

-Dạ, báo cáo anh, cụ mất rồi ạ

-Thế thì tốt.

Tại sao có cái đối thoại ấy?

Gốc gác của nó thế này:

Thứ nhất, đã báo cáo anh thì bao giờ cũng tốt, cho nên cái việc của cấp trên làm mà không sợ sai là… khen chung chung, mà khen tốt là vô hại, lại được lòng quần chúng. Thứ hai là cái bệnh nghề nghiệp của giới chức là chỉ nói, chẳng bao giờ nghe, có hỏi cũng chỉ để hỏi (Trên tạp chí Krokodyn của Nga có vẽ một ông thủ trưởng đang nói điện thoại, tay cầm có một nửa cái tổ hợp điện thoại, chỉ có ống nói, ống nghe bị bẻ gãy, vứt trên bàn!)

Nhưng đừng tưởng các vị lúc nào cũng thế đâu, có khi tinh như ma, thậm chí còn nghe được cả khi… người ta không nói.

Thử so sánh đối thoại trên với đối thoại sau.

Hai anh chàng gặp nhau:

-Cậu đi câu đấy à?

-Không, tớ đi câu đây.

-Thế à, thế mà tớ tưởng cậu đi câu!

Mẩu chuyện trên có một thằng điếc, mẩu chuyện dưới cả hai thằng đều điếc.

Nể nang

Có một nhà văn hóa nổi tiếng kể rằng ngày xưa hay phải viết lý lịch, đến mục “khuyết điểm bản thân” thì viết: “còn nể nang…” Ông nói vui: Hay quá, tại sao lại có chữ hay thế để mà viết.

Không hiểu sao, không ai “phổ biến kinh nghiệm” cho ai mà nhiều người viết thế lắm. Tôi cũng từng viết thế.

Suy cho cùng thì chữ nể nang đáng lẽ nên viết vào mục “ưu điểm bản thân”. Nể nang nhau là quí lắm chứ. Một người sống để bạn bè nể là hay chứ. Khi khen ai, người ta nói “đáng nể” kia mà.

Nhưng vào cái thời khuyến khích sự rình mò tâu bẩm, “theo dõi”, “góp ý”, “đấu tranh phê bình”, cái thời chưa có hành pháp mới có hành nhau thì nể nang đích thị là khuyết điểm rồi.

Không có và không thấy

Trong một cuộc hội thảo, khi lấy biểu quyết về một vấn đề, vị giáo sư chủ trì hội nghị hỏi: Ai phản đối?

Không ai giơ tay.

Nếu tôi chủ trì, tôi sẽ bảo thư ký ghi:

“Nhất trí hoàn toàn”, hoặc “không ai phản đối”.

Vị giáo sư nọ bảo thư ký ghi vào biên bản:

“Không thấy có ý kiến phản đối”.

Điều tôi học được không phải là kiến thức gì trong cuộc hội thảo hôm đó, mà là tính chính xác trong câu kết luận của vị giáo sư. Nội dung hội nghị tôi quên lâu rồi mà câu kết luận đó tôi vẫn nhớ.

Đúng vậy. Người ta không giơ tay chưa chắc đã là nhất trí, và cũng không chắc là không phản đối, có thể họ phản đối nhưng không nói hoặc chưa nói mà thôi. Chỉ có thể kết luận là “không thấy” như vị giáo sư đã nói, “Không thấy có ý kiến phản đối”

Đúng đến từng chữ!

Người ta thường hay coi thường số đông  trầm lặng. Số đông không nói nhưng không có nghĩa là họ không nghĩ. Chừng nào chưa hiểu họ có nghĩ gì hay không thì đừng nói là không có mà chỉ là không thấy họ nói ra ý nghĩ của họ mà thôi..

Kịch bản và kinh phí

Có một phóng sự truyền hình, mấy nhà làm phim thảo luận tìm nguyên nhân tại sao phim ta dở, không có khán giả.

Tranh cãi chán chê, thêm thêm bớt bớt rồi các vị “gút lại” hai nguyên nhân chính: Kinh phí èo uột, kịch bản không hay.

Người xem buồn cười, thử cho các vị 250 triệu đô la và kịch bản Titanic xem có đẻ ra phim Titanic không? Kinh phí đấy! kịch bản đấy!

Cái kém cái dốt không dám nói thì bao giờ tiến lên được.

Khổ nỗi khi thảo luận lại cứ mang phim Hàn phim Tàu ra làm chuẩn và ước ao bao giờ được như họ(!)

Người xem yên tâm, chục năm nữa sẽ được xem loại phim ngang tầm những phim mà hiện nay chính nơi sản xuất đang thải đi vì ế và quăng cho ta, loại phim hai cậu yêu một cô sau đó một cậu sẽ bị đạo diễn giết đi cho rảnh nợ, phim chỉ thấy ô tô và yêu, con trai khóc nức khóc nở, con gái dỗ dành. Phim thì đánh nhau hự hự, gươm vung chíu chíu, tên bắn vèo vèo, đụng một tí là máu ộc ra đằng mồm, ăn thì nhồm nhoàm, uống thì rượu ròng ròng chảy xuống cổ, lấy tay áo quệt ngang mồm, nói năng phun cả nước bọt, hai mắt trợn trừng đến muốn lòi con ngươi ra ngoài, trỏ ngón tay, trỏ đũa vào mặt người ta mà sừng sộ, con gái tỏ tình mà nói phe phé.…những phim được các bà bán rau bán cá thảo luận rôm rả nhất và không ít người bật tivi đã vội chuyển kênh vì buồn nôn. Người ta đang sợ trẻ con bắt chước theo cảnh trong phim ai ngờ các bố chúng nó đang phấn đấu để bắt chước mà chưa được.

Trong cuốn Việt nam Sử lược (xuất bản trước 1945, tái bản 2002), nhà sử học Trần Trọng Kim viết về đặc tính người Việt nam:

“Cách ăn ở thì hễ ai có cái gì thì mình chỉ bắt chước được mà thôi, chứ không phát khởi bày đặt được điều gì nữa.

Sự học của mình thì ai cũng yên trí rằng của Tàu là hay, là tốt hơn cả, từ tư tưởng cho chí công việc, điều gì cũng lấy Tàu làm gương, hễ ai bắt chước được Tàu là giỏi, không bắt chước được là dở. Cách sùng mộ Tàu như thế cho nên không chịu so sánh hơn kém, không chịu phát minh điều hay tốt, chỉ đinh ninh người ta hơn mình, bắt chước được là đủ.

Địa thế nước mình như thế, tính chất và học vấn như thế thì cái trình độ tiến hoá tất phải chậm chạp và việc gì cũng thua kém người ta là vậy.”

Cái thùng rác

Ngày nào cũng như ngày nào, nghe tiếng leng keng là bà con ra đổ rác, vắng tiếng leng keng vài ngày là chết dở, thối inh lên ngay. Trên màn hình máy tính cũng có cái thùng rác để vứt vào đó những thông tin không cần giữ nữa, đồng thời người ta còn mở rộng dung lượng bộ nhớ để lưu giữ và xử lý được nhiều những thông tin có ích.

Vậy mà mang danh là con người hiện đại chúng ta khối lượng bộ não có vậy mà cứ chất đủ thứ vào, sạch bẩn thơm thối gì cũng vứt ráo vào trong đầu, những ý tưởng tốt đẹp lẫn lộn với thông tin rác rưởi, không những thế lại còn thỉnh thoảng bới tung lên.

Đi đổ rác hàng ngày có thể có người giúp nhưng vứt rác ra khỏi đầu mình chẳng nhờ ai được, chỉ nhờ …bản lĩnh của chính mình thôi.

Điều kiện học tập

Một lần theo yêu cầu của cơ quan, vài anh em tuổi tôi có dịp ngồi tâm sự với các bạn thanh niên về học tập.

Nhân đó tôi mới thực sự suy nghĩ về vấn đề này.

Tôi thấy đối với khá nhiều bạn trẻ bây giờ hình như điều kiện học tập kém hơn so với chúng tôi ngày xưa.

Nghe có vẻ hơi nghịch tai.

Tôi nghĩ: đối với việc học, điều kiện quan trọng nhất là có nhiều thời gian và không bị nhiễu.

Cuộc sống ngày nay phong phú hơn, giàu vật chất, giàu tiện nghi, giàu thông tin hơn, nhưng cũng nhiều cám dỗ hơn đối với những người kém bản lĩnh.

Mức sống được nâng cao, phương tiện học tập và nguồn kiến thức phong phú gần như không giới hạn (sách báo, Internet…) Nhưng nó chỉ thật sự có ích với những ai có bản lĩnh tận dụng được chúng để phục vụ cho học tập và tương lai phát triển của  mình. Còn đối với không ít người, thậm chí chiếm số khá đông, thì những tiện nghi sinh hoạt và học tập đó là những thứ xa xỉ, những chướng ngại vật làm tốn thời gian và là nguồn nhiễu vô tận đối với học tập.

Vì thế mới có sự phân hoá: thực tế là trong khi khá nhiều bạn trẻ trở thành các doanh nhân thành đạt, có địa vị danh giá về kinh tế và khoa học ở trong nước và cả ở nước ngoài với mức lương rất cao thì không ít người học hành bê bết, kiến thức rỗng không. Tỷ lệ lưu ban, trượt đại học chưa bao giờ khủng khiếp như bây giờ. Trong hoàn cảnh bom đạn nghèo đói trước đây cũng chưa hề có tình trạng như vậy. Hồi đó học xong hầu hết đều tốt nghiệp. Trung cấp, đại học ra trường đều đường hoàng đứng vững trên cương vị của mình và rất nhiều người trở thành các nhà khoa học đầu đàn cho đến nay.

Vậy là điều kiện học tập, nói cho cùng chỉ là phương tiện, là công cụ, là các thứ bên ngoài; bản lĩnh và phẩm chất bên trong mới là quan trọng.

Ngụ ngôn viên băng phiến và hòn bi ve

Người ta hay nói sự thăng hoa của một tài năng.

Thăng hoa theo nghĩa vật lí là sự bay hơi của vật thể rắn, thí dụ như băng phiến.

Viên băng phiến càng thơm thì càng nhanh chóng nhỏ đi và biến mất. Nó không sáng. Nó tỏa hương cả trong bóng đêm.

Hòn bi ve không thơm, và còn mãi. Nó cần ánh sáng để long lanh …

Sĩ

Chữ sĩ ở đâu ra? là cách nói tắt của chữ sĩ diện. Sĩ là kẻ sĩ, thường chỉ “người có chữ”.

Sĩ diện tạm gọi là bộ mặt hay thể diện của người có học.

Tuy nhiên sĩ diện hay được hiểu theo ý xấu, như một thứ bệnh: bệnh sĩ. Quan chức có bệnh sĩ làm tốn tiền dân vào những việc phô diễn lố lăng, kệch cỡm, vô bổ. Một cá nhân có bệnh sĩ thì chỉ có hàm ý như quá giữ gìn, hay phật ý, khái tính, tỏ ra trọng phẩm giá của mình hơi quá mức mà thôi, có thể bị chê  trách nhưng chẳng hại cho ai.

Với tính cách một con người thì giữ sĩ diện dù có quá một chút vẫn còn hơn là chẳng còn biết sĩ diện là gì.

Phanh

Có một lần, một chuyên gia người Đức nói trên TV về luật lệ giao thông. Ông nói đại ý: điều quan trọng của chiếc xe là động cơ phải tốt, nhưng động cơ tốt thì phanh cũng phải tốt. Ông phân tích về tính năng của các loại phanh và cuối cùng ông nói: nhưng không có cái phanh nào quan trọng bằng cái phanh trong đầu.

Đơn giản mà thâm thúy!

Phanh chân phanh tay tốt đến đâu thì tốt nhưng cái phanh trong đầu “không ăn”, nó cứ “không phanh!” thì…thôi rồi.

Suy ra rằng chẳng cứ đi trên đường, trong cuộc sống lúc nào cũng phải chăm sóc cái phanh trong đầu cho trơn tru.

Thương người như thể thương thân

Bọn trẻ nhà tôi hình như quên mất câu thành ngữ: “Vui như tết”.

Đến ngày lễ ngày tết là chúng nó mặt xanh nanh vàng, ngơ ngác như người mất hồn.

Những ngày ấy chúng nó và bạn bè cứ rầm rầm rầm rầm như đi đánh trận, tả xung hữu đột, đánh đông dẹp bắc ở những đâu không biết. Hỏi ra mới biết chúng nó lo đi làm từ thiện(!) Chẳng biết kiến thức xã hội méo mó thế nào mà chúng nó cứ rủ nhau đi nhường cơm sẻ áo cho người giàu, mình là cái lá rách mà cứ chăm chăm đi đùm lá lành. Các địa chỉ từ thiện trên tivi chúng nó không thèm đọc mà cứ lúi húi tìm địa chỉ từ thiện trong sổ riêng của mình rồi thẫn thờ, xót xa như thương ai lắm.

Chúng nó đang làm như các cụ dạy:

Thương người như thể thương thân…

 
Chọn vợ chọn chồng

Người ta thường khuyên trước khi cưới phải tìm hiểu kĩ cái “ông chồng” hay “bà vợ” (tương lai).

 Một bài toán quá khó.

 Đối với một cô gái, tìm hiểu kĩ đến đâu chăng nữa thì vẫn là ông…hiện tại, không phải là ông chồng. Có nghĩa là đòi hỏi một người một người chưa phải là vợ đánh giá chính xác một người chưa phải là chồng xem có đáng là một người chồng hay không (?!), tựa như khuyên người ta hãy ăn quả cam để hiểu hương vị quả chuối vậy!

Người con gái có khi còn chưa hiểu hết chính mình sẽ ra sao khi làm một người vợ thì làm sao có thể hiểu kĩ một anh chàng mà chính anh ta cũng không hiểu mình sẽ ra sao khi làm chồng.

Vì thế mới có chuyện tìm hiểu tự do, cưới xin tự do mà vẫn trục trặc. Điều ấy không nên trách mà nên thông cảm thì phải lẽ hơn.

Tính tình, nhân cách, phép ứng xử của người chồng tương lai chỉ thể hiện ra 10%, còn 90% sẽ thể hiện khi cưới rồi, sống mãi với nhau rồi. Thế thì còn chọn gì nữa!

    Không phải chỉ ở nội tâm, ngay cả trong hình thức cũng vậy. Khi yêu, anh ta bao giờ cũng ăn mặc đúng mốt, cư xử lịch thiệp, ăn nói dễ nghe. Đó là văn hoá, là lịch sự, đâu có phải định lừa ai. Người ta không chủ tâm lừa mà cô gái còn bị nhầm kia mà.

Với người con trai cũng vậy.

Vậy về chuyện tìm hiểu kỹ, nên vừa vừa thôi, hoặc đành làm theo cách của các chính khách chợ búa là: cứ làm đại đi, “sai đâu sửa đấy”, hoặc sẽ có “giải pháp tình thế”, hoặc “vừa chạy vừa xếp hàng…”

Chuyện quốc gia đại sự còn thế nữa là cưới xin…

Phản bội

Thường thường cái từ ghê gớm này được dùng để chỉ hành vi bỏ hàng ngũ, đứng về phía địch chống lại tổ quốc.

  Thế mà ở ta cái từ này được dùng nhiều nhất, hăng nhất lại không phải trong lĩnh vực chính trị mà là trong lĩnh vực …tình yêu và hôn nhân. Chị này phản bội người yêu, anh kia phản bội vợ. Thôi không yêu nữa là phản bội. Anh chị nào có vợ, có chồng mà cặp bồ là đương nhiên là kẻ phản bội (là cùng tội danh với bọn chạy theo địch!). Người thì phản bội, người thì lên án kẻ phản bội. Nghiêm trọng hóa quá mức thành nhạt phèo!

Các nhà tâm lí học, xã hội học có bao giờ thống kê nước ta mấy giây mấy phút lại có một kẻ phản bội  nhỉ.

Kẻ bất hiếu, lếu láo với cha mẹ, bỏ rơi không chăm sóc cha mẹ già yếu, chẳng bao giờ “được” coi là phản bội cha, phản bội mẹ.

 Sao thế nhỉ?

Thói quen tốt

Thói quen tốt chỉ thật tốt khi có thể tạm từ bỏ nó trong trường hợp cụ thể, nếu không thì thói quen tốt đó…không tốt.

Có thói quen tốt ví như có cái áo đẹp, mặc vào nhưng khi cần phải cởi ra được chứ, chả lẽ không!

Quen dùng bát đũa sạch sẽ thì tốt nhưng khi rơi vào trường hợp bất khả kháng, nuốt không nổi hoặc ăn hơi thiếu vệ sinh một chút đã “vội” đau bụng thì dở. Đánh răng trước khi ngủ là tốt nhưng khi không có điều kiện thực hiện thì trằn trọc suốt đêm không ngủ được thì cũng khổ.

Darwin nói, thích nghi mới tồn tại. Con sâu, con thằn lằn còn đổi màu da theo màu sắc xung quanh kia mà (nhưng đặc điểm siêu việt này hay bị ví với ý xấu một cách oan uổng).

Hạnh phúc

Người ta hạnh phúc khi người ta cảm thấy hạnh phúc. Đơn giản vậy thôi, chẳng duy tâm ngụy biện chút nào, cũng như món ăn ngon khi người ta thấy ngon.

Vì thế mới có vô vàn định nghĩa về hạnh phúc. Có người bảo hạnh phúc là uống cà phê nghe nhạc Trịnh. Bạn tôi về hưu đã lâu, một hôm đi xe máy đến chơi, lúc chia tay ra về bảo hạnh phúc là có chiếc xe máy và đi được xe máy. Có người khái quát hơn, hạnh phúc là được làm điều mình muốn, vân vân và vân vân.

Vì vậy chẳng cần tìm định nghĩa chung để làm gì, mỗi người cứ tự định nghĩa cho mình. Thậm chí cùng một người, trước cùng một sự việc, một hoàn cảnh nhưng lúc này thấy hạnh phúc nhưng lúc khác lại không.

Nếu nói ta cảm thấy hạnh phúc là hạnh phúc thì chẳng “cùn” tí nào đâu.

Đố ai định nghĩa được, có bao nhiều tỷ đồng, bao nhiêu biệt thự là hạnh phúc. Đố ai khẳng định bánh mì nóng ròn bơ bít tết và cơm tám tôm rang rau muống luộc cái nào ngon hơn.

Hồi ta vừa giải phóng, dân đang phải ăn bo bo, một hôm tôi gặp anh bạn, bắt tay chào hỏi xong, anh bạn than thở:

-Tao vừa gặp một tai họa.

-Tai họa thế nào?

-Vợ tao có tiêu chuẩn đi Tây Đức thực tập, thế rồi đùng một cái họ “bắt” đi thực tập ở Úc! thế mới đau chứ.

Tôi chẳng biết đi Tây Đức và đi Úc khác gì nhau nhưng biết thêm một điều: đau khổ là khi ta cảm thấy là đau khổ.

Văn minh của người Nhật

Trước khi đi Nhật, sứ quán Nhật thường gửi cho một bản giới thiệu sơ qua về đất nước, con người Nhật. Tôi nhớ có một ý: Các bạn thường thấy người Nhật có vẻ lạnh lùng nhưng khi bạn cần giúp đỡ, bạn hãy hỏi bất kỳ ai đứng gần bạn nhất, bạn sẽ được hài lòng.

Ở một nút giao thông, chưa biết lên tàu nào để đến nơi mình cần, tôi hỏi một thanh niên đang rảo bước đi qua. Anh ta cũng không biết, suy nghĩ một giây, anh ta dẫn tôi đến một ông đội mũ kêpi xanh, quần áo xanh, thế rồi cả hai người dẫn tôi đến bên đường tàu chờ. Lát sau tàu đến họ bảo tôi lên. Tàu chạy, cả hai người vẫy tay chào.

Một lần khác, ngồi trên tàu điện, thấy một người phụ nữ lên tàu và đứng gần tôi. Tất nhiên tôi đứng dậy mời ngồi, bà ta đang suy nghĩ gì đó hơi giật mình và cám ơn nhưng vẫn đứng. Tôi ra chỗ khác và để ý, chiếc ghế vẫn trống và bà ta vẫn đứng đó. Vì đi đoạn đường khá dài, tôi có dịp quan sát, xem người ta làm thế nào trong trường hợp của tôi. Thì ra tôi đã làm một việc hơi thừa. Tôi đứng lên là đúng, ra chỗ khác là đúng, nhưng thừa và dở ở chỗ là tôi đã mời bà ta ngồi. Sao vậy? tôi đã vô tình quấy rầy người ta, biết đâu họ đang suy nghĩ điều gì đó, tôi đã làm họ mất tập trung và hơn nữa họ phải cám ơn khi nhận một thứ mà họ không có nhu cầu.

 Trong trường hợp của tôi, người ta chỉ đứng lên, nhẹ nhàng đi ra chỗ khác. Có nghĩa là: Bà đã có thứ bà có thể cần đến, còn sử dụng hay không là việc của bà.

Tôi nghĩ, việc mời ngồi đã là văn minh, lịch sự nhưng làm như người Nhật thì còn văn minh, lịch sự hơn một bậc.

Ngày nào tôi cũng đi xe điện, lên xuống mấy chặng, sáng đi tối về, tôi lại phát hiện một điều nữa: Tuyệt nhiên không thấy ai gọi nhau chào hỏi nhau trên đường, không thấy cảnh gọi nhau í ới, tay bắt mặt mừng. Tôi nghĩ, đơn giản là ai cũng hối hả, ai cũng đang có một đích để đi tới, trong một thời gian đã định. Cho nên không ai muốn và cũng không có thì giờ để quấy rầy người khác. Tất nhiên có những người quen nhau nhưng họ sẽ ít trông thấy nhau vì mắt họ nhìn luôn nhìn thẳng theo hướng mình đi chứ không nhìn người khác và tôi đoán chắc rằng, nếu có vô tình nhìn thấy nhau, họ cũng chỉ gật đầu “hờ hững như là đã xa nhau…”

Bỗng nhớ lại một chuyện, một chuyên gia người Đức làm việc ở Việt nam có nói về người Việt nam đi trên phố: “Tôi không biết họ đi đâu, Đi làm việc thì bước chậm quá, đi chơi thì bước nhanh quá.”

Sắc sảo và hài hước đấy chứ!

Đạo đức là gì

Người ta hay nói đạo đức, học sinh cũng học môn đạo đức.

Vậy đạo đức là gì?

Một nhà tâm lý nước ngoài nói: Đặc trưng tiêu biểu của đạo đức là ý thức trách nhiệm. Mỗi người tự chịu trách nhiệm về hành vi của riêng mình. Nếu hành vi đó không gây hại cho bất kỳ ai thì nó chẳng liên quan gì đến đạo đức.

(Az erkolcs legiellemzobb ismertetoje a felelossegerzet. Fuggetlen ember a sajat felelossegere rendelkzik a szemelyevel. Ha senkinek nincs kara belole, viselkedesenek nincs semi koze az erkolcshoz)

Có thể hiểu thế này: Nói đến ý thức trách nhiệm là nói đến mối quan hệ với một khách thể, một thứ ngoài cái tôi. Đó là cha mẹ, vợ con, bạn bè, lớn hơn nữa là nhà nước, xã hội, cho đến cộng đồng quốc tế.

Một hành vi tùy theo nó có tác động xấu hay không đối với bên ngoài, sẽ nói rằng hành vi ấy có đạo đức hay không. Thí dụ, anh thất nghiệp nằm chơi dài hay ông quan chức lương cao bổng hậu mà không chịu làm việc, hút thuốc nơi vắng người hay trong rạp hát; trút bỏ hết quần áo trong phòng tắm hay ở giữa chợ; pha trò gây cười bên bàn bia hay trong đám tang; mở tiếng loa to trong phòng cách âm hay ra rả ở giữa phố phường…

Tóm lại gây tổn hại dù ít dù nhiều, vật chất hay tinh thần cho người không đáng phải chịu là không có đạo đức. Một hành vi chỉ liên quan đến chính mình thì chẳng liên quan gì đến đạo đức cả.

Mọi sự như ý

Nhiều năm nay, cứ nghe người ta chúc nhau ngày tết: “Mọi sự như ý”, tự nhiên tôi không nhịn được cười vì nhớ lại câu chuyện dân gian mà ai cũng biết:

Có hai vợ chồng than vãn mãi phận nghèo. Biết nhà này ăn ở hiền lành, ông Bụt hiện lên cho ba điều ước. Sướng quá, cô vợ đang thèm ăn ốc láu táu nói ngay: ước có ốc mà ăn. Con ốc hiện ra. Anh chồng tức quá, ước gì không ước lại đi ước được ốc, điên tiết, anh ta ước nó dính vào mũi vợ. Con ốc nhảy tót lên dính vào mũi chị ta. Chị vợ khóc lóc mãi, anh chồng ân hận, ước gì con ốc rơi ra.

Hết ba điều ước. Ba lần đều như ý (!!!)

Nếu “như ý” mà tốt đẹp cả thì sẽ không có người than: “Sao mình ngu thế” “Sao mình lẩm cẩm thế …”

Mọi sự như ý có khi là…toi.

Vậy phải chăng câu chúc giản dị và an toàn nhất là: “Mọi sự tốt lành.”

Vật chất và tinh thần

    Khi người ta hỏi nhà văn lão thành Nguyễn Hiến Lê, ông quan niệm thế nào về đời sống vật chất và đời sống tinh thần, ông trả lời: “Đời sống vật chất nên trên trung bình, đời sống tinh thần càng giàu càng tốt.”

Phải ăn no mặc ấm, có tiền mua sách báo, mua TV, trả cước điện thoại …thì mới nói đời sống tinh thần được chứ. Các cụ bảo có thực mới vực được đạo là vậy.

Về vật chất, thế nào là đủ? Lão tử nói: “Tri túc chi túc thường túc”, biết đủ trong cái đủ là luôn luôn đủ. Ông lại nói: “hoạ mạc đại ư bất tri túc”, không có cái hoạ nào lớn bằng không biết đủ và “tri túc giả phú”, người biết đủ thì giàu.

Người Pháp nói: “Quand on n’a pas ce q’on aime on aime ce q’on a.” Khi người ta không có cái người ta thích thì người ta thích cái người ta có.

Các cụ ta nói một câu giản dị mà hay: nhiều no ít đủ (có nhiều thì no hơn, mà ít thì cũng đủ, chẳng bao giờ thiếu thốn). Tham lam vô độ là một tai hoạ lớn nhất trên đời.

Trong cuốn sách “How to stop worring and start living” mà dịch giả Nguyễn Hiến Lê dịch rất hay là “Quẳng gánh lo đi mà vui sống”, Dale Carnegie viết rằng: “Khi số phận chỉ cho ta một quả chanh thôi thì làm ly nước chanh mà uống.”

Biết mình

Tôn tử nói: biết mình biết người trăm trận trăm thắng.

Nhưng Trang tử chỉ nói: Biết mình.

Suy cho cùng, biết mình đang ở đâu, đang trong hoàn cảnh nào, đang thịnh hay suy, so với người hơn kém ra sao, khỏe hay yếu, giỏi hay dốt, nên tiến hay lui…thì đã là biết cả người, biết cả thời thế rồi.

Vậy biết mình là đủ.

Nhiều người long đong lận đận vì tai họa “trên trời” giáng xuống phải chịu đã đành, nhưng cũng không ít người bươu đầu sứt trán chỉ vì không biết mình.

Trạng Quỳnh

Không hiểu các nhà văn học sử học, các nhà văn hóa dân gian, đánh giá thế nào về Trạng Quỳnh. Nghe nói mấy làng còn tranh nhau là hậu duệ của ông Trạng này.

Riêng tôi, đọc xong truyện Trạng Quỳnh chỉ có hai cảm tưởng, một là chuyện nhạt như nước ốc, hai là thể hiện rõ một tâm lý vừa tiểu nông vừa thị dân. Ông mải khoái chá vì vài trò xỏ xiên mấy chú khách, rồi mới ngã ngửa người: nó ngớ ngẩn bị ông lừa vài chuyện vặt, nhưng nó lấy mất nước ông một ngàn năm!

Mỗi lần thấy Chuyện Trạng Quỳnh bày bán tôi lại thấy tội nghiệp cho ông. Trạng Quỳnh có tính chống phong kiến ư? Tôi nghĩ cái dở chính là ở chỗ đó: chống kiểu…Trạng Quỳnh. Thà là giải trí đơn thuần như chuyện Ba giai-Tú xuất còn hơn. Uống rượu với Ba giai-Tú xuất còn “vào” hơn.

Giật gân là quan trọng?

Tôi cứ phân vân mãi về một đặc tính tâm lý con người, không hiểu các nhà tâm lý học giải thích ra sao.

Đó là con người cần đặc tính gì của thông tin, nội dung thông tin hay độ giật gân của thông tin. Hai thứ đó, thứ nào gần gũi với entropy hơn?

Thí dụ, một người bạn trong cơ quan mất xe máy. Mọi người xúm lại hỏi mất bao giờ, mất cái nào? cái Spacy hay cái @?  Trong khi đó một bạn chưa hề có xe máy đang ngồi đó thì chẳng ai hỏi đến chuyện xe cộ của anh ta cả.

Nếu chỉ là chuyện quan tâm đến một thông tin mới lạ là mất xe máy hơn là một thông tin cũ (hay entropy bằng 0) là chuyện không có xe máy thì chưa có gì để nói, bởi vì một chuyện mới lạ đương nhiên dễ gây sự chú ý hơn.

Điều đáng nói là: Người ta thường thương người mất của, chẳng mấy ai thương người không có của để mà mất. Phải chăng đó chỉ một trong vô số những khuyết tật trong tâm lí con người. Người ta có thể xuýt xoa thăm hỏi an ủi một người đồng nghiệp vừa mất một trong hai chiếc xe máy, còn anh bạn đồng nghiệp khác chỉ có chiếc xe đạp rách thì ngồi…uống trà một mình. Điều này thì có gì đáng nói! đúng thế, điều đáng nói là ở chỗ…người ta coi là chẳng có gì đáng nói.

Một vùng bị thiên tai đổ ập xuống, cả nước cảm thông, chính phủ tổ chức quyên góp và giúp đỡ; điều đó đã và đang là một tập quán tốt đẹp. Nhưng có những cộng đồng, bộ tộc đói rét triền miên, kéo dài hàng thập kỉ, thế kỷ, có nguy cơ bị xóa sổ thì có được một hai bài phóng sự một vài sự trợ cấp như bố thí rồi cũng thôi.

Hai trường hợp trên đều là tai họa chết người, chỉ khác nhau ở chỗ: một cái “đổ ập xuống” còn một cái thì “triền miên”.

Vậy phải chăng không chỉ tâm lý cá nhân con người mà cả chính sách quốc gia cũng bị ảnh hưởng bởi sự giật gân?

Một khía cạnh của quyền lực

Với người có chức có quyền mà vênh vang lên mặt, trừ vài anh còng lưng chai đầu gối vo ve xung quanh còn mọi người đều xa lánh, thì không nói làm gì, nhưng có người không những có chức có quyền mà còn có cả thứ quý hiếm đó là sự khiêm nhường, rất muốn ngồi uống bia với bạn bè cũ mà cũng khó, anh muốn đi chẳng ai mời, anh có mời chẳng ai đi (hoặc cọc cạch vài anh miễn cưỡng đi vì nể, khi ngồi bên cốc bia mà mỗi lần nói phải khởi động lưỡi ba lần).

Nghĩ cũng tội nghiệp, nhưng biết làm sao!

Được cái này mất cái kia, đồng tiền thì gần đồng nghiệp lại xa, âu cũng lẽ thường.

Tôi được nghe một vị quan thổ lộ: “Các ông sướng, đi công tác đến đâu cũng có bạn bè, xong việc là kéo nhau đi chơi. Mình ru rú ở khách sạn chẳng đứa nào thèm rủ đi đâu.”

Ngẫm sự đời cũng oái oăm, mâm cao cỗ đầy thì dễ mà mấy vại bia bạn bè sao khó thế!

Lừa ai dễ nhất?

Với con chó, nghe tiếng chuông là có cục xương….Vài ba lần lặp lại thì sẽ đến lúc chỉ nghe tiếng chuông là con chó đã rỏ giãi, không cần phải có cục xương.

Nhưng tiếp tục lặp lại vài ba lần có tiếng chuông mà không có xương thì con chó cũng thôi, không thèm rỏ giãi nữa.

Đó là thí nghiệm nổi tiếng về phản xạ điều kiện của Pavlov mà ai từng đi học đều biết.

Với đứa trẻ, chìa nắm tay ra cho nó, bảo trong đó có cái kẹo, nó cậy tay ra không thấy gì, lặp lại đến lần thứ ba thứ tư vẫn không có kẹo thì nó chẳng chơi nữa…

Chẳng dễ lừa mãi nó đâu.

Nhưng người lớn thì dễ lừa, người càng tử tế càng dễ lừa, trí thức càng uyên bác, càng thông thái càng dễ lừa, có thể lừa mệt nghỉ, lừa cả đời cũng được. 

Họ nghe hứa hẹn, nhưng họ lại có thể tha thứ mọi sự lỡ hẹn.

Sở dĩ họ cả tin và dễ lừa vì họ tử tế và nghĩ ai cũng tử tế.

Không tin thì thử đi lừa mấy thằng lưu manh xem! Chúng nó tha lừa người thì thôi chứ sức mấy mà lừa được chúng nó.

Vậy nên hãy bảo vệ những người tử tế. Nhưng trước đó đừng lừa họ và đừng “đánh” họ.

Biện luận này nghe có vẻ chua chát quá. Nhưng đã thấm gì với sự chua chát của đời thực.

Quên đi

Có điều gì khó chịu hay buồn bực người ta thường tự nhủ hoặc khuyên nhau: Quên đi.

Thời kỳ hội nhập quốc tế, người ta cũng nói: hãy quên đi quá khứ để hướng tới tương lai.

Đó chỉ là cách nói.

Thực tế ai cũng hiểu rằng chuyện riêng và chuyện của cả dân tộc có muốn quên cũng không quên được.

Ôm mãi nỗi đau hoặc mối thù là không thông minh nhưng cố quên đi những bất hạnh của cả dân tộc là ngu xuẩn và còn là tội ác. Vả lại đừng bao giờ ngây thơ mà nghĩ rằng nếu ta quên thì họ cũng quên. Không những họ không quên mà họ còn đang toan tính tiếp.

Không nhắc lại quá khứ nhưng không được phép quên.

Trong cuốn “Viết dưới giá treo cổ”, Julius Fusic, người Séc, chiến sĩ chống phát xít trước khi chết đã nói một câu nổi tiếng mà người đời sau còn nhắc mãi: “Hỡi con người, tôi yêu các bạn. Các bạn hãy cảnh giác!”

Câu châm ngôn của người Anh: “If a man fools you once, shame on him; if he fools you twice, shame on you.” nếu ai đó lừa bạn một lần thì hắn đáng xấu hổ, nếu hắn lừa bạn hai lần thì bạn đáng xấu hổ.

Ai cần ai

Chẳng mấy ai có thể làm theo được lời cụ Nguyễn công Trứ: Đã sinh ra trong trời đất phải có danh gì với núi sông.

Nhiều người bệnh tật, không có điều kiện học hành hoặc và quá nghèo còn cố trụ vững để nuôi sống chính mình thậm chí gia đình con cái mình; nhiều người khỏe mạnh không những phải luôn luôn tìm cách sống được, sống tốt mà còn phải nâng cao năng lực làm việc của mình, khẳng định chỗ đứng của mình trong một cơ quan, một công ty, nói rộng ra là trong xã hội.

Một con người tuy bé nhỏ nhưng không có một con người thì chẳng có loài người và chẳng có gì cả. Cái bu-gi cần cái xe máy để có môi trường hoạt động nhưng cái xe máy cũng cần cái bu-gi mới chạy được. Vấn đề muôn thuở của con người và cái bu-gi: đó là chất lượng.

Thiết nghĩ chẳng nên trách người ta không trọng dụng mình. Một nhân viên nên làm sao để cơ quan phải cần mình; một cầu thủ nên làm sao để đội bóng phải cần mình; một đại biểu quốc hội nên làm sao để quốc hội phải cần mình. Không nên chỉ nghĩ ngược lại.

Quả là không hề dễ dàng, nhưng tình hình bây giờ nó thế, biết làm sao được.

Thời buổi kinh tế thị trường, con người cũng là hàng hóa. Người ta chọn người như chọn hàng, vậy “con người-hàng hóa” phải chứng minh mình là đồ xịn, có thể không xuất chúng nhưng ít nhất là đúng “thứ” người ta cần.

Câu nói “đừng hỏi tổ quốc làm gì cho mình mà hãy hỏi mình làm gì cho tổ quốc” nghe có vẻ lớn lao và xa vời như kinh thánh; một chủ doanh nghiệp trẻ tuổi và thành đạt nói cụ thể hơn: Các bạn trẻ thường hỏi được nhận lương bao nhiêu, vậy đồng thời xin bạn hãy trả lời, bạn sẽ kiếm cho công ty bao nhiêu?

Các cụ nói rất nôm na: Ăn thì đã vậy múa gậy làm sao.

Suy cho cùng đó là chuyện ai cần ai.

Lương tâm

Người có lương tâm cứ làm điều lành, điều thiện mà chẳng nghĩ nhiều đến hai chữ lương tâm. Trong số họ nhiều người tin vào lương tâm của người khác. Về những kẻ bất lương chuyên nghiệp thì chẳng nói làm gì, nhiều người “lương thiện” gây hại cho người khác mà cứ tỉnh như không. Rất tiếc, tính xấu này hay có ở không ít người có chức có quyền. Họ quên mất khái niệm xin lỗi, càng quên đền bù. Trong đầu họ, chỗ của lương tâm đang để trống.

Tôi có hai anh bạn, thời trẻ một anh cậy quyền cậy thế chơi xấu anh kia, làm anh ta điêu đứng khổ sở. Số phận vẫn “cho” chúng tôi giao du với nhau cho đến nay. Một hôm, chẳng biết do bão từ hay vết đen mặt trời, tôi sinh chứng hâm hâm, làm bài thơ:

Bạn chơi xấu

Người ta gượng đứng dậy

Bao năm qua

chuyện cũ xa rồi

Thanh thản được

là người quen độc ác

mà day dứt chẳng yên

là còn chút tình người

Thế là khổ

đằng nào cũng khổ…

Bốn nhăm năm thoắt trôi đi

Ba người bạn cũ uống bia bên hồ

Chẳng ai nhắc chuyện ngày xưa

Biết trong mái tóc bạc phơ nghĩ gì…

Nói cho văn hoa thế thôi chứ tôi biết anh kia chẳng “khổ” và cũng chẳng “nghĩ gì” cả.

Ai thích “khổ” hộ, “nghĩ” hộ những người như thế, xin cứ tự nhiên!

Hỏi

Mục đích hỏi chuyện để hiểu người khác nhưng đồng thời người hỏi cũng sẽ bộc lộ mình. Cho nên hỏi bạn bè, người thân thì không sao, hơn nữa còn là sự giao lưu để hiểu nhau hơn, thân nhau hơn.

Nhưng ai đó định hỏi đối thủ thì…coi chừng, bi hài ở chỗ chưa biết anh có biết thêm được gì ở đối phương hay không mà qua câu hỏi của anh, đối phương biết anh đã biết gì và chưa biết gì, đối thủ còn biết người hỏi mình là ai, hiểu biết đến đâu, tính cách ra sao. Đâu ph�